زغال سنگ به دو دسته اصلی زغال سنگ حرارتی و زغال سنگ متالوژی یا ککساز تقسیم میشود. این دو نوع زغال سنگ هر یک کاربردها و جایگاه ویژهای در صنایع مختلف دارند و شناخت تفاوتهای آنها برای برنامهریزی تولید و مصرف انرژی و صنایع حیاتی است. زغال سنگ حرارتی عمدتاً برای تولید انرژی در نیروگاهها و صنایع مصرف میشود و طیف گستردهای از کاربردها را شامل میشود، در حالی که زغال سنگ متالوژی، که به آن زغال سنگ ککساز نیز گفته میشود، نقش حیاتی در تولید فولاد دارد و به عنوان ماده اولیه برای تولید کک و آلیاژهای فولادی به شمار میرود.
در جهان، زغال سنگ حرارتی و زغال سنگ متالوژی هر کدام جایگاه متفاوتی دارند. زغال سنگ حرارتی بیشتر در تولید برق و گرمایش صنعتی به کار میرود و مصرف آن در کشورهایی که سبد انرژی بر پایه سوختهای فسیلی توسعه یافته است، چشمگیر است. در مقابل، زغال سنگ متالوژی به دلیل ویژگیهای شیمیایی و کربنی خاص، برای تولید فولاد و صنایع سنگین ضروری است و جایگزینی برای آن وجود ندارد. در ایران اما وضعیت مصرف زغال سنگ با این استاندارد جهانی تفاوت قابل توجهی دارد. سبد انرژی کشور عمدتاً بر مبنای گاز طبیعی و مشتقات نفتی شکل گرفته و به همین دلیل سهم زغال سنگ حرارتی در تأمین انرژی تقریباً نزدیک به صفر است. این موضوع باعث شده که تولید و مصرف زغال سنگ حرارتی در کشور نسبتاً محدود باشد و عرضه و تقاضا در این بخش هنوز جایگاه مشخصی پیدا نکرده است. با این حال، ناترازیهای اخیر در حوزه انرژی به ویژه در بخش برق باعث شده برخی صنایع بزرگ و حتی فولادسازیها به فکر استفاده از نیروگاههای زغالسوز بیفتند. این موضوع در حال حاضر در مرحله بررسی است و هنوز هیچ پروژه جدی عملیاتی نشده است، اما نشاندهنده تغییر احتمالی در رویکرد مصرف انرژی است.
از سوی دیگر، زغال سنگ متالوژی اهمیت راهبردی در صنایع فولاد دارد، اما در ایران با چالشهای جدی مواجه است. با وجود اینکه کشور دارای ذخایر قابل توجهی از این نوع زغال سنگ است، رویکرد کلان کشور به حمایت از سرمایهگذاری در این حوزه ضعیف است و نبود قیمتگذاری واقعی، سرمایهگذاری در معادن را کاهش داده است. قیمت داخلی زغال سنگ متالوژی در حدود ۷ میلیون تومان برای هر تن است، در حالی که قیمت تمامشده واردات آن حدود ۲۱ میلیون تومان بوده و این شکاف گسترده اقتصادی باعث کاهش جذابیت تولید داخلی شده است. به طور کلی، زغال سنگ در ایران هنوز به چشم یک منبع استراتژیک انرژی و ماده اولیه صنعتی دیده نشده است. در حالی که ذخایر زمینشناسی کشور حدود ۱۴ میلیارد تن برآورد میشود و ظرفیت بالقوه برای تأمین نیازهای داخلی وجود دارد، تولید زغال سنگ حرارتی سالانه تنها حدود ۱.۵ میلیون تن است که بخش کمی از آن مصرف داخلی دارد و مابقی صادر میشود. این در حالی است که بخش عمده زغال سنگ متالوژی مورد نیاز داخلی همچنان وابسته به واردات است و تولید داخلی رو به کاهش دارد. در مجموع، تفاوت کاربرد و جایگاه زغال سنگ حرارتی و متالوژی، چالشها و ظرفیتهای موجود، نیازمند برنامهریزی دقیق و اصلاحات اقتصادی است. زغال سنگ حرارتی میتواند به عنوان یک گزینه جایگزین در تولید برق و برخی صنایع، سهم بیشتری پیدا کند، و زغال سنگ متالوژی با حمایتهای سرمایهگذاری و قیمتگذاری واقعی، قابلیت تأمین نیاز داخلی فولاد را خواهد داشت. شناخت دقیق ویژگیها و کاربردهای هر نوع زغال سنگ و توجه به ظرفیتها و محدودیتهای موجود، نخستین گام برای استفاده بهینه از این منبع مهم انرژی و صنعتی در کشور است.
سعید صمدی – دبیر انجمن زغال سنگ کشور
